صادرات غذای سگ و گربه از ایران، با وجود سابقه کوتاه و چالش‌های تولید، یکی از حوزه‌های نوپای ارزآوری صنعتی به شمار می‌رود. این محصول با کد تعرفه ۲۳۰۹۱۰ و زیر نظر سازمان دامپزشکی کشور صادر می‌شود. اگرچه به دلیل نیاز شدید بازار داخل و تعداد کم کارخانه‌ها، حجم محموله‌ها هنوز بزرگ نیست، اما طبق آمارهای تجاری WITS (پایگاه داده بانک جهانی)، خریداران خارجی در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۸۵ هزار دلار از این محصول را از ایران تحویل گرفته‌اند. بررسی مقاصدی مثل استونی، ترکیه، ازبکستان، آذربایجان و عراق نشان می‌دهد راه صادرات باز است؛ مشروط بر اینکه الزامات فرمولاسیون، استانداردهای آزمایشگاهی کارخانه و رویه‌های گمرکی به‌دقت رعایت شوند.

صادرات غذای سگ و گربه با کدام کد تعرفه ثبت می‌شود؟

در کتاب مقررات صادرات و واردات ایران، این کالا ذیل کد هشت‌رقمی ۲۳۰۹۱۰۰۰ با عنوان رسمی «غذا برای سگ یا گربه، بسته‌بندی‌شده برای خرده‌فروشی» طبقه‌بندی می‌شود. شش رقم ابتدایی این شناسه با ردیف بین‌المللی سیستم هماهنگ (HS Code) یکسان است و دو شرط اساسی دارد:

1. فرآورده الزاماً خوراک اختصاصی سگ یا گربه باشد.
2. محصول نهایی در بسته‌بندی مصرفی (خرده‌فروشی) قرار گرفته باشد، نه به شکل فله صنعتی.

سایر اقلام این سرفصل، از جمله مکمل‌های خوراکی، پیش‌مکس‌ها، خوراک دام و طیور و محموله‌های فله، زیر ردیف ۲۳۰۹۹۰ («سایر») ثبت می‌شوند. تفکیک این کدها در زمان اظهار گمرکی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی سایت‌ها کل صادرات خوراک دام و طیور را هم‌رده با غذای پت محاسبه می‌کنند که برداشت آماری اشتباهی به وجود می‌آورد.

آمار رسمی گمرک از صادرات غذای سگ و گربه ایران

بر اساس داده‌های ثبتی گمرک جمهوری اسلامی ایران، حجم صادرات این ردیف تا پیش از دهه ۱۴۰۰ بسیار محدود بوده است؛ مجموع صادرات این کد در بازه ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۹ حدود ۱۷ هزار دلار ثبت شد. هم‌زمانی صفر شدن آمار در سال ۱۳۹۸ با توقف واردات باعث شد توجه عمده کارخانه‌ها به تأمین نیاز مصرف‌کنندگان داخلی معطوف شود.

داده‌های عمومی و رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران، آمار تفکیک‌شده و قطعی‌ای از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ به صورت آزاد منتشر نشده است.

کشورهای خریدار غذای سگ و گربه ایرانی کدام‌اند؟

داده‌های پایگاه WITS (گمرکات کشورهای مقصد) مقاصد اصلی محموله‌های ایرانی را در سال‌های اخیر بدین شکل مشخص کرده است:

مجموع خرید ثبت‌شده این کشورها از ایران از ۱۴۱ هزار دلار در سال ۲۰۲۲ به حدود ۱۸۵ هزار دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. حضور کشورهای همسایه در کنار ظهور بازارهای جدیدی مانند آسیای میانه (ازبکستان)، نشان‌دهنده شکل‌گیری مسیرهای تازه ترانزیتی برای غذای پت ساخت ایران است.

مجوزها و مراحل اداری صادرات صادرات غذای سگ و گربه

صادرات غذای سگ و گربه نیازمند اخذ «گواهی بهداشتی صادرات دام، فرآورده و خوراک دام» با شناسه ۱۰۰۹۵۱۲ از اداره‌کل دامپزشکی استان مبدأ است.

پیش‌نیازهای صدور مجوز

پیش از ثبت درخواست در درگاه ملی مجوزها، پرونده واحد تولیدی باید ۴ شرط قانونی را داشته باشد:

• ثبت رسمی شرکت همراه با معرفی مسئول فنی دامپزشک
• داشتن پروانه بهره‌برداری صنعتی معتبر
• پروانه ساخت معتبر برای خوراک مدنظر
• ثبت و تخصیص کد نظارتی صادراتی واحد در سامانه سازمان دامپزشکی

مراحل اداری ترخیص محموله

پس از تکمیل پرونده پایه، هر پارت صادراتی این مسیر را طی می‌کند:

1. ثبت درخواست بارگیری در سامانه الکترونیک دامپزشکی.
2. تطبیق نوع فرآورده با قوانین و بخشنامه‌های جاری کشور.
3. بارگذاری آنالیز محصول، مستندات تولید و فاکتور فروش.
4. بررسی اسناد توسط کارشناسان دفتر قرنطینه و امنیت زیستی.
5. استعلام استانداردهای اختصاصی کشور مقصد (در صورت نیاز).
6. نمونه‌برداری تصادفی و انجام تست‌های میکروبی در آزمایشگاه همکار.
7. پلمب خودروهای حمل یا کانتینر توسط بازرس دامپزشکی.
8. صدور گواهی حمل بین‌المللی با اعتبار مشخص (معمولاً یک‌ماهه).

یکی از موارد مهم در زمان بازدید کارشناسان برای صدور یا تمدید پروانه‌های صنعتی، رعایت الزامات بصری و استانداردهای تفکیک فضا در سالن‌های تولید است. استفاده از تابلوهای ایمنی، هشدار و راهنمای خطوط تولید طبق اصول ایمنی و آتش‌نشانی، از شروط ضروری بازرسی‌هاست. هوشمندانه‌ترین کار این است که نظارت بر این بخش را هم‌زمان به دو کارشناس حرفه‌ای بسپارید: یک متخصص HSE (بهداشت و ایمنی کار) برای تعیین دقیق نقاط خطر و کدهای الزامی، و یک کارشناس تابلوسازی صنعتی برای پیاده‌سازی اصولی این علائم. در این خصوص، نظر یکی از کارشناسان شرکت تابلوسازی رنگین رسانه به عنوان یکی از مجموعه‌های باسابقه در طراحی تابلوهای صنعتی، راهنمای خطوط و تابلوهای استاندارد کارخانه‌ای جویا شدیم:

«بزرگ‌ترین اشتباهی که در روزهای بازرسی کارخانه با آن مواجه می‌شویم، نگاه تزیینی به تابلوهای محیطی یا سپردن ساخت آن‌ها به کارگاه‌های غیرتخصصی است. بازرس استاندارد و آتش‌نشانی فقط وجود تابلو را چک نمی‌کند؛ مواردی مثل شبرنگ یا شب‌نما بودن علائم در شرایط قطعی برق، مقاومت جنس زمینه در برابر شست‌وشوی صنعتی و بخارات سالن، و زاویه خوانایی از فاصله ایمن مستقیماً بررسی می‌شوند. وقتی چک‌لیست ناظر HSE با دانش متریال و تکنیک ساخت یک تابلوساز صنعتی هماهنگ شود، سازه‌ای اجرا می‌شود که تاییدیه قطعی بازرسان را در همان ارزیابی اول می‌گیرد»

واحد تولیدی پیش از صادرات چه شرایطی باید داشته باشد؟

کارخانه‌ای که هدف صادراتی دارد باید الزامات سخت‌گیرانه تولید خوراک پت را رعایت کند؛ از جمله تضمین نبود باکتری سالمونلا و آفلاتوکسین، کنترل رطوبت دانه و درج کامل ویتامین‌ها و افزودنی‌ها. به دنبال برآوردی از سرمایه تجهیز چنین کارخانه گشتیم و به گزارش هزینه راه اندازی خط تولید غذای گربه و سگ رسیدیم که تیر ۱۴۰۵ منتشر شده است؛ در این گزارش، حداقل سرمایه 5 میلیارد تومان ذکر شده اما یک نکته‌ هم در بخش فرمولاسیون توجهمان را جلب کرد :

«گربه‌ها "گوشت‌خوار اجباری" (Obligate Carnivore) هستند و بدن آن‌ها برخلاف سگ‌ها قادر به سنتز آمینواسیدهایی مانند تائورین، آرژینین و اسید آراشیدونیک نیست. این یعنی غذای گربه باید درصد پروتئین حیوانی بالاتری داشته باشد و فرمول آن از پایه با غذای سگ متفاوت است. استفاده از یک فرمول مشترک یا جابجایی خط تولید بدون شستشوی کامل، می‌تواند به آلودگی متقاطع و نقض استانداردهای دامپزشکی منجر شود»

این اصل برای صادرکننده روشن می‌کند که تجهیزات تولید غذای سگ و گربه یا باید خطوط کاملاً مجزا داشته باشند، یا روند CIP و شست‌وشوی ماردون‌های اکسترودر بر اساس برنامه مکتوب و قابل ردیابی انجام شود؛ زیرا ردپای تداخل فرمولاسیون در آزمایش‌های گمرک مقصد به برگشت محموله منجر خواهد شد.

صادرات غذای سگ و گربه به عراق با چه الزاماتی همراه است؟

برای صادرات به عراق، صادرکننده نباید صرفاً به قوانین داخلی تکیه کند؛ چراکه ضوابط بهداشتی مستقیماً از بخشنامه‌های متغیر وزارت کشاورزی و بهداشت عراق تبعیت می‌کند. اگر مرجع عراقی به هر دلیلی محدودیت مقطعی بگذارد، گواهی دامپزشکی ایران نیز لغو می‌شود.

برای جلوگیری از بلوکه شدن محموله در گذرگاه‌های مرزی، دریافت مکتوب این ۴ مورد از خریدار عراقی پیش از بارگیری ضروری است:

• زبان مندرج روی برچسب کیسه‌ها (الزام متن عربی یا انگلیسی همراه با ترکیبات دقیق)
• مدارک و گواهی‌های مبدأ مورد تأیید وزارت بهداشت عراق
• تست‌های آزمایشگاهی خاصی که گمرکات مرزی تقاضا می‌کنند
• نام دقیق مرز ورودی (مانند پرویزخان، باشماق یا شلمچه) با توجه به تفاوت ضوابط اقلیم کردستان و دولت مرکزی عراق

چرا صادرات غذای سگ و گربه ایران هنوز حجم بالایی ندارد؟

محدود بودن حجم صادرات ناشی از نبود خریدار خارجی نیست؛ بلکه ریشه در چالش‌های زنجیره تأمین داخلی دارد:

• تأمین و نگهداری دستگاه‌های پیشرفته اکسترودر: خطوط تولید مدرن نیازمند سیلندرها و تیغه‌های مقاوم اروپایی هستند که واردات قطعات یدکی آن‌ها به دلیل موانع ارزی و تحریم زمان‌بر است و ظرفیت اسمی کارخانه‌ها را کاهش می‌دهد.
• نوسان در کیفیت مواد اولیه گوشتی: پودر گوشت و چربی‌های تأمین‌شده از کشتارگاه‌های داخلی کیفیت یکنواختی ندارند؛ در حالی که خریدار صادراتی، ثبات درصد پروتئین و بار میکروبی را در تمام پارت‌ها طلب می‌کند.
• تمرکز کارخانه‌ها بر پوشش تقاضای داخل: بسته بودن مرزها برای واردات رسمی، حجم بزرگی از تقاضای داخل را به سمت تولیدکنندگان ایرانی سرازیر کرده و باعث شده بخش اعظم ظرفیت واحدهای فعال به بازار مصرف داخلی اختصاص یابد.

با این وجود، افزایش معاملات سال ۲۰۲۴ و تمایل بازارهایی نظیر ازبکستان و آذربایجان اثبات می‌کند که با سرمایه‌گذاری بر ثبات کیفی فرمولاسیون و به‌کارگیری دستگاه‌های صنعتی باکیفیت، می‌توان سهم این کالا را در تجارت منطقه‌ای به طور مداوم توسعه داد.